Talvez Foz Linguaviva sexa un estudo sociolingüístico.

IMG_20121007_134840_0

Era o verán de 2012 e daquela andaba no Servizo de normalización lingüística do concello de Foz, nome longo para un organismo no que traballaba só eu a media xornada…
Ao descubrir a vila da Mariña chamárame a atención o de sempre: a maioría da xente falaba en galego de xeito habitual, mais como acontece no rural ou nas poboacións pequenas, o uso da lingua galega baixaba até case desaparecer na escrita. É dicir, para estarmos en Galiza, o normal.
Aí está o problema. Por que chega a parecernos normal falar e pensar nunha lingua e escribir noutra lingua diferente? A resposta á pregunta non é fácil: Sechu Sende contounos que foi culpa d’O Ladrón de palabras no seu libro Made in Galiza, outros menos poéticos dixeron que é por causa das inercias provocadas polo rexeitamento do galego desde hai séculos polos sectores do poder. (diglosia).

Chamémoslle como lle cadre, mais o certo é que nun simple paseo por Foz contemplamos como o galego case desapareceu das rúas, queda reducido unicamente a sons orais que duran uns poucos segundos. É como se ficase limitado a un uso coloquial, como se quedase trancado nas casas, pechado con dúas voltas de chave… Cadê a língua? que dirían os brasileiros.
De alí a uns días deu comigo a xente do Modelo Burela, capitaneados por Bernardo Penabade, quen me amosou unha vez máis o que xa sabía: que nos asuntos da cultura avánzase moito comezando polas cousas pequenas.

É necesario mostrar onde o galego está presente e onde non. E, á vez que amosamos isto, dámoslle visibilidade ás persoas que traballan polo galego na vila…dixo el.

E así comezou a liada, como lle chamou Anxo Rivas, o de RadioFoz. Un proxecto que pasou a chamarse Foz Linguaviva, e que consistiu nunha pesquisa sobre a presenza (e ausencia) do galego escrito na vila de Foz. O estudo, que partiu dunha análise sociolingüística previa, a partir de datos achegados polo propio Bernardo, contou coa colaboración veciñal e acadou unha notábel repercusión nese verán na comarca da Mariña.

De alí en adiante, mentres avanzaba coa investigación, pasei a coleccionar un feixe de papeis que se amoroaban na casa de Marzán e a tirar centos de fotografías coma se quixese retratar a vida toda dunha vila que non deixaba de mudar naqueles días debido á chegada dos “madrileños”.

Como o “coiso” non paraba de medrar comezaron a xurdir as dúbidas acerca de se aquilo algunha vez tería fin. Dúbidas que só se resolveron cando nun paseo descubrín un grafite na antiga areeira de Fazouro. O grafite escrito con letra redondiña e feito cun spray cor de rosa dicía: Kevin, ♥ Quérote.
E aí xa estivo todo claro. Non había volta atrás: unha adolescente que gasta os poucos cartos que ten en mercar un spray cor de rosa, para escribir en galego unha frase así, non pode estar enganada. A investigación tiña que saír adiante!

E así, un ano e varias mudanzas de cidade despois, chega á rede baixo a forma de blogue Foz Linguaviva, unha toma de conciencia do baixo uso do galego escrito na Mariña lucense e un agradecemento a todos cantos usan a lingua galega na vila de Foz.

Advertisements

A historia de Foz escríbese en galego.

suso
Son moitas as entidades e persoas que traballan para que non se perda a historia de Foz.
Mención especial merece Suso Fernández López, cronista oficial da localidade. “Suso do Bahía” como é coñecido, debullou como un protagonista máis a intrahistoria local ao longo de moitos artigos, crónicas ou discursos.

Suso, ademais de colaborador habitual de medios como El Progreso e Cronica3.com, é autor de obras como Foz: o mar e as xentes, Librería Bahía, Foz, 1997, Miscelánea focense, Bahía, Foz, 2005 e Cartafol de Foz, Bahía, Foz, 2011 nas que narra os detalles e pequenas historias dun Foz pasado.

O historiador Juan R. Fernández Pacios xunto coa técnica local de cultura Pilar López Pérez publicaron o estudo Foz. Recuperación da memoria histórica, Deputación de Lugo, 1993. Obra que analisa a historia das invasións normandas que sufriu a vila.

Outro prolífico autor acerca da historia local é Xesús Basanta Martínez (Xesús do Breogán), quen abordou entre outros asuntos a historia do cine en Foz. Perfecto coñecedor da costa mariñá, Xesús deu ao prelo o excelente estudo Hidronimia e Historia da Costa de Foz, no que describe o importante pasado pesqueiro da localidade.

A historia local merece unha posta en valor, e deste xeito O Equipo de Normalización Lingüística do C.E.I.P. Fondo Nois elaborou dentro das súas actividades varias publicacións acerca de aspectos da cultura popular da localidade, como é a historia dos lavadoiros, cabozos e pozos e a recollida do argazo (olga) nas praias.

A dinámica asociación A pomba do arco, xa mencionada noutras entradas deste blogue vén celebrando desde o ano 1997 as Xornadas de Historia Local.
Ademais de múltiples ponencias que abordan variados aspectos da historia da localidade, destas xornadas xurdiu en 1997 a publicación de Um povo com memória própria, I Xornadas de historia de Foz e de dous volumes da revista Bolanda, Cadernos de História Fozega, o último deles de 2003.

Nesta interesantísima publicación, de inspiración cunqueirá, atopamos artigos que analisan a evolución da vila desde os poboados prehistóricos orixinarios, como os castros de Fazouro ou Marzán até a actualidade, pasando polo importante papel desempeñado na Reino Suevo medieval da parroquia focense de San Martiño de Mondoñedo.

A lingua galega non só se emprega na vila para escribir a historia local. Outros autores focenses como Luis Gonzales Blasco (Foz), publicaron obras que achegan información sobre diversos aspectos da historia recente de Galiza.

O teatro da lingua

O teatro afeccionado en Foz é unha tradición que vén de longa data.
Xa nos tempos das Irmandades da Fala Manuel Lugilde Penelas, mestre da República en Foz escribira a obra De vello Gaiteiro, obra teatral que se estreou o 30 de novembro de 1929 no teatro Rosalía de Castro en Foz.

Segundo a información achegada por Ramón Ermida Meilán e Mónica Pazos Martínez, quen publicaron Vida e obra de Manuel Lugilde Penelas no segundo número de Bolanda, Cadernos de História Fozega, Lugilde foi un dos artífices da creación a finais de 1927 do Cadro de Declamación Focense, grupo de teatro amador que representará obras en galego até 1930.

Esta tradición teatral na vila de Foz continuou durante as décadas da ditadura unicamente en castelán, só recuperándose as representacións en galego nas últimas décadas do século XX grazas ao empeño entre outas persoas, do docente de Cervo Francisco Piñeiro González.
Auténtico dinamizador do teatro amador na comarca da Mariña. F. Piñeiro dirixe as compañías de teatro afeccionado de adultos A Adala (Fazouro) desde 1999 e O Batán de Cangas de Foz desde o ano 2009.

Xunto coas outras compañías que Piñeiro dirixe na Mariña, o director representou arredor de seiscentas obras escritas en galego da súa autoría. Axudado polo coñecemento do mundo do teatro amador da comarca, F. Piñeiro publicou en 2012 unha Historia do Teatro Afeccionado na Mariña Lucense.

Foz, terra de escritores (I)

Foz conta cun interesante pasado literario.
Se aprofundamos nel, ademais das iniciativas xornalísticas de Antón Vilar Ponte, podemos atoparnos con escritores que empregaron adoito a lingua galega desde tempos do Rexurdimento.
Inserido no primeiro número de Bolanda. Cadernos de História Fozega, atopamos un artigo de Martín Fernández Vizoso que nos presenta a obra de Francisco Lourido Sánchez, poeta nacido na parroquia de Cangas de Foz no ano 1847.
Como afirma Fdez. Vizoso “A pesar de publicar centos de poemas nas principais revistas da emigración da época como El Eco de Galicia, Cultura Gallega, Vida Gallega, A Gaita Gallega ou O Novo Galiciano, entre outras, a súa obra quedou acubillada baixo un manto de silencio

Entre os poemas de Francisco Lourido xorden varios eixos temáticos, que van desde a emigración, o costumismo, as lendas da Mariña ou as lembranzas da nai e o espazo natal.
Deixamos a seguir un fragmento que reflexiona sobre unha poeta contemporánea, Rosalía de Castro.

Cando soupen que a probe Rosalía
Do corpo estaba enferma e mais da alma,
Por ela pola fala dos meus pais
Botei unha regaria.

I adoito remexendo aquela idea
Sentín que a luz do día me faltaba,
E que as tréboas da noite me envolvían
Sin achego nin patria.

Non sei canto sentín, pro no deserto
Daquel meu pensamento non atopaba Un consolo pro probe desterrado
Pro orfo unha espranza.
E inmobre, cabisbaixo, silencioso,
Coa fría inmobridade dunha estatua,
Paseime moitas horas sin saber
Siquera o que pensaba. (…)

Décadas despois Antonio Noriega Varela seguiu o camiño aberto na literatura galega. Durante a estadía na vila de Foz, o poeta de Mondoñedo deu ao prelo a obra Montañesas, unha compliación de poemas costumistas e de denuncia social.

Seleccionamos este fragmento da obra nos que critica as mudanzas sociais e a perda dos costumes propios polos alleos, mostrando especial sensibilidade coa lingua galega.

Fale meu bisavó

O que a Galicia mal queira
pode vivir sosegado:
fun o vinteoito á feira
e non vin unha monteira,
nin un dengue colorado.

Quezais alguén me non crea:
os sombreiros de Sevilla
están de moda na aldea,
e n’hai bonita nin fea,
que non chufe coa toquilla.

Os mozos son máis profanos:
¡queren parecer xitanos!,
i aí en Vilamor xa se usa
un fargallo dunha brusa
que envolve a sete peisanos.

A lengua de Rosalía,
rico caudal de harmonía
que prendou a Castelar,
moitos n’a saben falar,
i os máis non lle teñen pía.

Nunha etapa ben menos propicia para a literatura galega, no ano 1966 en plena ditadura fascista de Franco, celebráronse impulsados por Suso Fernández os I Xogos Frorales de Foz.
No certame poético venceu o poeta da Terra Chá Manuel María. O autor da Escola da Tebra viu publicada a súa obra baixo o título de Versos Froulecidos en Louvanza de Foz.

Grazas á colaboración do proprio Suso, podemos reproducir tres fermosos poemas que seguen a tendencia neotrobadorista, recreando os modelos da literatura medieval galego-portuguesa.

Cantiga á terra

Terras de Foz, de arado e mais de pan
dende os agros de Fondós ós de Marzán.
E vou namorado.

Terras de Foz, de millo e de centeio,
nas que quero sementar o meu anceio.
E vou namorado.
Terras de Foz: ¡estais a ollar a ría,
mentras canta, no monte, a cotovía…!
E vou namorado.

Terras de Foz, sucadas polo arado
que vai voltando amor o sementado.
E vou namorado.

¡Terras de Foz, de sucos e timón:
hai que poñer na terra o corazón!
¡E vou namorado
das ondas do mar irado!

Cantiga ó mar

O mar de Foz, amiga de ronseles floridos
polo que navegan os versos máis belidos.
Eu a navegar.

O mar de Foz, amiga, de escumas como rosas
e as ondas namoradas a cantar presurosas.
Eu a navegar.

O mar de Foz, amiga, de gaivota e navíos
leva por mareas ós soños máis esguíos…
Eu a navegar.

O mar de Foz, amiga, de rexos mariñeiros,
ten camiños de gozo e camiños tristeiros.
Eu a navegar.

E a ría de Foz, amiga, ¡qué leda muiñeira
se a brisa a navega, cantadora e lixeira…!
¡Eu a navegar
tan soio no teu mar!


Cantiga de cada día

Vin en Foz, nos días duros do traballo,
ós homes dos astilleiros i o trasmallo.
Qué ledicia meu amor!

Eu vín en Foz, subir ó outo ceio puro,
o fume das industrias, mesto, escuro.
Qué ledicia meu amor!

Eu vín en Foz a seitura e mais a malla
e convivín co povo nobre que traballa.
Qué ledicia meu amor!

Vín en Foz patrós de pesca e mariñeiros.
Vín armadores, labregos, conserveiros…
Qué ledicia meu amor!

Eu vín en Foz a cada un co seu afán
traballando arreo pra ganar o pan.
Qué ledicia meu amor,
ver como cunde a labor!

Foz, terra de escritores (II)

luisa castro
Filla de mariñeiros, a focense Luísa Castro, aínda que máis coñecida pola súa obra en castelán, escribiu en galego o poemario Baleas e baleas, Esquío, Ferrol, 1988, do que procede o poema Miña nai traballa nunha fábrica de conservas, musicado posteriormente por Pilocha.

a

Miña nai traballa nunha fábrica de conservas.

Miña nai traballa nunha fábrica de conservas.

Un día miña nai díxome:
O amor é unha sardiña en lata. ¿Ti sabes
Cómo se preparan as conservas
En lata?
Un día miña nai díxome: o amor é unha obra de arte
En lata.
Filla,
¿sabes de onde vés? Vés
dun viveiro de mexillóns
en lata. Detráis da fábrica, onde podrecen
as cunchas
e as caixas de peixe. Un fedor imposible, un azul
que non vale. De alí vés.
Ah! Dixen eu, entón son a filla do mar.
Non.
Eres a filla dun día de descanso.
Ah! Dixen eu,
Son a filla da hora do bocadillo.
Sí, detráis, entre as cousas que non valen.

Anos máis tarde, das súas colaboracións en galego no xornal La Voz de Galicia entre 2000 e 2006 xurdiu a escolma de artigos Melancolía de sofá, Ed. Xerais, Vigo 2010.

Tamén focense e poeta é Paco Rivas, quen nos deixou fermosos versos nas obras Entre Nois e Pena Orxal, Concello de Foz, 2009 e Camiñante de Ningures, Follas Novas, Santiago, 2012.

<

Os dous poemarios están ilustrados polo ceramista e artista plástico da Mariña Alfonso Otero Regal.
A seguir deixamos un texto do seu primeiro poemário:

E se hei de morrer que sexa
levado por catro ondas
por un camiño de area.

E se hei de morrer que sexa
apagada a luz da aurora
e acesas do ceo as velas.

E se hei de morrer que sexa
soterrado en brisa morna
co canto dunha serea…

Se hei de morrer que así sexa!

Comezando unha prometedora carreira poética está a tamén filóloga Laura Blanco, quen publicou Doenças dum espelho, Corsárias, Criação, 2012, un poemario onde os versos mariños veñen salpicados de mitos clásicos.

Tiramos desta obra un fragmento:

Na dársena
o homem vista ao longe procurava
as montanhas e a derrota.
Deixara por um acaso de fortuna
os créditos da alma na gaveta,
saíra da casa trás fechar a porta
dum mundo iniciado para si,
e partiu de mãos vazias com os pés atados à cabeça.
Na hora do crepúsculo deste homem ocidental
as ruas deixaram de ser transcendentes,
mais ainda do que o asfalto que o transportava
do ponto de partida à ausencia do destino.

Outros focenses achegáronse á literatura como un xeito para compartir as súas lembranzas. É o caso de “Caxé”, quen co poemario Ausencia presente, Concello de Foz, 2012, fala dun Foz xa pasado. Tamén o mestre Ramon Reimunde cóntanos as súas experiencia no Gran Sol seguindo a costeira do bonito na novela A Costeira.

Desde o mes de febreiro de 2010 o Clube de Lectura da Pomba do Arco vén axudando a difundir a literatura galega actual entre os seus membros.

kiki

Lecturas colectivas, comentarios de obras e reunións con escritores actuais, como a compostelá Rosa Aneiros fan parte das súas actividades.

Esta mesma asociación, A Pomba do arco, axudou a difundir a obra dos autores focenses ao publicar a obra colectiva Pedimos a palabra, escolma poética focega.

Nesta publicación atopamos versos de afeccionados á poesía da vila como Xoán de Tanana, Primi Nécega, Paco Maldonado, Xosé de Socorro, Raquel Río, Manuel Cruz Bustamante, Manuel García “O Bolico”, Francisco Soto, Xesús de Breogán, Ramón Xosé Fraga “Caxé”, Sara Palmeiro ou Xosé Fraga.
Seleccionamos a seguir varios poemas deste volume que tamén foi ilustrado por artistas da localidade.

Xoán de Tanana
Canto á praia de Llas

Praia de Llas
onde moran as sereas
onde veñen polas noites
a contarlle moitas verbas
a todos os namorados
que se tumban nas areas
e que esperan polas noites
mentres miran as estrelas
que pola Pena do Val
aparezan as sereas
e que se tumben na praia
e estar moi preto delas
e que contes os amores
con aquelas doces verbas
que tiveron noutros tempos
e que viven dentro delas
amores apaixonados
amores, de fama eterna
amor que de tanto amar
así quedaron sen pernas
castigo que lles deu Dios
castigo que cantan elas
cun deses doces cantares
que namoran ás parellas
que de noite van a Llas
a tumbarse nas areas

IMG_20130813_090737_0<

Sara Méndez Palmeiro

Toda a miña vida paseina esperándote…
e apareciches unha ou dúas veces pero…
fuchestes do meu lado…
non eras tu.
Nunca, nunca, fuches tu…
E pregúntome se será tarde amor meu para atoparte.
Só sei que se hai Deus fará xusticia.
Pero pídolle que se me atopas nunca te vexas atado,
voa amor…voa meu amor…
voa sempre moi alto.

A Biblioteca municipal da localidade contribuíu tamén á que a poesia dese un pequeno pulo na localidade, ao convocar no ano 2012 un Concurso de poemas de amor.

Comercio galego


En Foz utilízase a lingua galega para pór o nome á maioría de locais comerciais. Este emprego do galego tamén se ve reflectido na ACIA Foz, pois a asociación de comerciantes local emprega o galego na totalidade das súas actividades e promocións.
Nalgúns casos o uso do galego só se deixa ver no exterior dos negocios, coma se só achegase un pouco máis de “autenticidade” á empresa.

É posíbel que o feito de bautizar aos negocios en galego engada a unha empresa connotacións de “tradicional”, “propio” ou “antigo” que favorezan que o consumidor se sinta identificado co negocio e facilmente o asocie á vila, xerando unha actitude positiva cara á tenda.
Non é doado de explicar porque se nalgúns casos a lingua galega é vista como positiva para a actividade empresarial, o uso do galego desaparece de portas para dentro, onde o compromiso para a utilización da lingua diminúe.
Porén, en moitos outros locais a presenza do galego déixase ver tamén nos pequenos aspectos, como a rotulación, os horarios, os prezos e o nome dos produtos, usando con normalidade a lingua en todos os aspectos da actividade comercial nos diversos sectores, xa sexan talleres mecánicos, xoierías, tendas ecolóxicas ou peixerías.

Un dos pioneiros no uso do galego no ámbito comercial en Foz foi o focense “Caxé”, quen nos achegou fotografías dalgunhas iniciativas comerciais dos anos oitenta e noventa cos primeiros rexistros do emprego do galego neste ámbito.

Fotos tenda de conxelados

Unha das principais actividades económicas da comarca, a hostalería, destaca polo baixo uso que fai da lingua galega. O galego resístese a entrar nos menús e na rotulación deste sector. Só aparece esporadicamente en contados locais da vila. En Foz só atopamos un local que emprega a lingua con normalidade, o chiringo do porto A Dársena, onde podemos atopar os menús da lousa informativa en galego.

Fe na lingua

A relixión que practican os focegos católicos exprésase en galego. Deste xeito, a parroquia de Santiago de Foz utiliza a lingua con normalidade, pois nesta lingua podemos atopar desde oracións até os formularios para cursar a catequese e a confirmación.
Grazas á colaboración de Antón Niñe podemos aceder a estes documentos paroquiais.


A parroquia difunde as súas actividades a través dun boletín realizado integramente en galego, lingua na que tamén está redactado o seu blog.
Tal e como fai a parroquia de Santiago de Foz, tamén o Arciprestado de San Martiño imprime o boletín Luz da Fe en lingua galega.